Tras un mes repasando a historia da Costa da Morte nome a nome, os nosos lectores decidiron cales son os persoeiros máis relevantes da historia de cada concello da bisbarra. Ao longo deste mes de xuño de 2009 poderemos votar entre os 14 finalistas ó que consideremos o personaxe máis importante da nosa historia.

Estes son os persoeiros que nos prantexaron dous colaboradores de excepción. Verdadeiros eruditos en materia histórica, Xelucho Abella e Xosé Manuel Varela Varela, ofrécennos, coincidindo nos seus pareceres, estes candidatos.

Anselmo Villar Amigo

Naceu en Malpica (A Coruña) en 1850 e chega a Buenos Aires en 1862. Un dos meirandes logros, ademais de ser un benefactor e filántropo recoñecido, doando terreos para a escola de Malpica ou para a rampla do porto, foi ser Deputado nas Cortes polo Distrito de Corcubión.

Tratouse dun pioneiro da migración. Seu tio introdúceo no pequeño comercio. Bo para os negocio dedícase as actividades mercantís ata que se retira, o que lle permitiu lograr fortuna e desplegar a súa disponibilidad económica para lograr recoñecementos. En 1895 nómbrano presidente da cámara Oficial da Bolsa de Comercio de Buenos Aires. Dende os principios da súa fundación estivo vinculado ó Banco Español e do Río da Plata, formou parte do diretorio do Banco e foi un dos principales accionistas dunha das entidades señeras do progreso económico deses anos. Presidiu a Sociedade Española de Socorros Mutuos de BUenos Aires, a de Beneficiencia Española, e do Hospital Español.

Desde esta posición de privilexio sempre mantivo recordo da súa necesitada vila natal e parte da fortuna acadada en Bos Aires foi destinada para a contrución dunhas infraestruturas imprescindibles como a rampla do antigo porto, o murallón, a praza de abastos (que co paso do tempo se reconverteu en escola e hoxe en día é a Casa do Concello) ou a Fonte de Abaixo (ou Fonte de Anselmo Villar).

Esta fonte foi a primeira traída de auga pública a Malpica de Bergantiños. É un edificio singular no que se construíron uns asentos que convidaban ós buscadores de auga á tertulia e ó xogo. Na data da súa contrución colocouse tamén un reloxo que marcaba o devir do tempo na vila mariñeira de Malpica. En 1957 este reloxo, que estaba inoperativo pola ferruxe, foi substituído, por un busto do benfeitor.

Foi un dos inmigrantes exitosos na industria non liviana especializadas na fundición e laminado do ferro. Fundou asimesmo “A Primitiva”, un establecemento especializado na fabricación de bolsas para o almacenaxe do cereal.

Tempo despois incorporouse á vida política porteña sen necesidade de naturalizarse e facerse cidadán arxentino, participando das mobilizacións, contiendas contrarrevolucionarias e loitas electorais o lado de Bartolomé Miltre. Formou parte das forzas auxiliares da revolución mitrista e se mantivo cercano o elenco de élites políticas arxentinas que lle facilitou ese servicio a Mitre, aínda sendo máis liberal que republicano. Máis tarde engrosaría as filas dos levantamentos políticos de 1880, 1890 e 1893.

Foi no ámbito municipal no que desenvolveu funcións públicas en Buenos Aires. Chegou a ser concelleiro, máximo posto ó que podía chegar un galego non naturalizado. Foi en 1901 no goberno de Julio Roca, cando se establece a Cámara Municipal composta polos veciños elexidos polo Poder Executivo e ratificados polo Senado. Signo de que axudou directamente os inmigrantes e os seus negocios a conseguir mellores dereitos e integración na Arxentina.

A mellor mostra duns resultados eficaces nas redes que Villar recompuso con su nación de orixe desde su situación de notable inmigrante na Arxentina foi a súa designación como candidato a diputado, primeiro, e seu nombramento para tal cargo, despois. Foi nomeado diputado polo distrito de Corcubión (A Coruña) polo Partido Liberal en xaneiro de 1907, e foi nomeado novamente diputado, esta vez polo distrito de Muros (A Coruña).

A foto que expoñemos ten historia. É de Xurxo Alfeirán, quen a fixo na súa propia casa. Trátase dun cadro que herdou a súa familia de D. Anselmo. O cadro está feito a carbonciño. Polo tanto trátase dunha foto única, que saiu no libro publicado por Alfeirán da Guía de Malpica de Xelucho Abella, todo queda na casa.

• Decargar pdf sobre Anselmo Villar.
• Anselmo Villar na Wikipedia.

As pandereteiras de Mens

Durante moitas das décadas nas que a música tradicional estaba desprestixiada, as pandeireteiras de Mens foron as grandes referentes tanto dentro como fóra do país. Da man do gran bailador de Aturuxo e Cántigas da Terra, Manuel Cajaraville, radicado na Coruña levaron a música tradicional a Bos Aires ou Barcelona entre outras cidades importantes.

O músico, Xurxo Souto, no seu libro Contos da Coruña fala desa magnífica relación entre Cajaraville e as Pandeireteiras, que mesmo desembocou nunha xira internacional co grupo folk Milladoiro:

“Cajaraville viaxou moi lonxe. Mais tardou ben tempo en atopar o seu maior tesouro. Iso que tiña a chave diante da casa: na tasca onde xogaba a partida, Bar O Monte. Os donos sempre lle dicían «ten que vir á nosa terra, que cantan moi ben». El andaba con outros proxecto na cabeza e non facía moito caso. Ata que un día tivo que acompañalos a un funeral. Escoitou a unhas señoras maiores e quedou abraiado. Eran as Pandeireteiras de Mens. Incorporounas inmediatamente ás actuacións de Aturuxo cun éxito impresionante. Axiña todas as agrupacións de baile enxebre comezaron a imitalos [...] Tanto foi o éxito das Pandeireteiras de Mens que, ademais de recorrer medio mundo con Aturuxo, participaron, sempre seguindo o consello do seu mentor Manuel Cajaraville, nunha xira con Milladoiro. [...] Lembro ben un concerto dese tempo no Pazo dos Deportes de Riazor. Velaí o texto dalgunhas cantareas que botaron as pandeireteiras, entre elas unha copla, ben coñecida, dedicada a esta cidade:

¡De onde son esas mociñas
que arrecenden a ourego?
Do lugariño de Mens
e xunto a casa do crego.

As rapazas da Coruña
non é unha que son todas
poñen tres pares de medias
para face-las pernas gordas.

Esta casa si que é casa
estas si que son paredes
eiquí está o ouro e a prata
i está a frol das mulleres.”

Para Xosé V. Ferreirós, compoñente do grupo Milladoiro o descubrimento do mundo das pandeireteiras tradicionais supuxo un ideario creativo á hora de contruír o seu disco Galicia no país das marabillas: “Para nós o tema das pandeireteiras tiña unha forza especial e, como outros traballos de Milladoiro, meditámolo moito e decidimos relanzalo nun momento no que cantaban, por exemplo, as pandeireteiras de Buxán no Concello de Rois ou as pandeireteiras de Mens. Ninguén se fixaba nelas e mesmo parte do público avergoñábase diso. Foi entón cando ao grabar “Galicia no país das marabillas” pensamos nunha incursión nese campo. Coas Pandeireteiras de Mens fixemos os concertos do décimo aniversario do grupo e resultou moi atraínte…tanto que anos despois moitos outros músicos galegos retomaron a nosa incursión e, mesmo xa hai discos de pandeireteiras como é o caso das Leilía.”

O principal trazo característico das Pandeireteiras de Mens era tocar a pandeireta co puño cerrado. A súa vestimenta era a roupa de traballo con mandil, chambra e pañoleta á cabeza.

Se hoxe a muller pandeireteira galega ocupa un espazo de importancia no panorama musical galego é froito da presenza e simboloxía das pandeireteiras de Mens. Polo tanto, non se pode entender a importancia das pandereteiras santiaguesas Leilía, das arteixás Xiradela ou as malpicás Raigañas sen o vital referente das pandeireteiras de Mens.

Pedro Benito Cambón

Nacido no 1738, será lembrado para a historia como o fundador da Misión de San Francisco de Asís de Los Dolores, que a día de hoxe é unhas das cidades máis grandes e importantes do mundo: San Francisco, California. Foi unha aldea ata que os amerincanos ocuparon Californa botando aos mexicanos cara o sur. Corrían nestes tempo a década dos 40.

O Padre Francisco Palou, mallorquín, foi o outro frade franciscano que constituiron a primeira igrexa (á dereita), poñendo así a semente dunha das grandes capitais do mundo occidental actual, dando unha nova mostra da relación entre cristianismo e capitalismo.

Colaboradores

Xosé Manuel Varela Varela

Impresionante o traballo que nos brindou Xosé Manuel. Participou activamente na consecución de información para outros concellos e se volcou en cada necesidade que QPC tiña, por exemplo esas imaxes das pandereiteiras de Mens e sobre todo, a xoia de Don Anselmo Villar, conseguida a través de Xurxo Alfeirán. Un verdadeiro luxo poder contar con este especialista en lingua e literatura galega, que colabora en distintos medios de comunicación radicados na Costa da Morte. Como filólogo traballa na edición de escritores do rexurdimento literario galego (séc. XIX), na de poetisas populares bergantiñás, ademais de verter novelas castelás para o galego.

No ámbito laboral, traballou como dinamizador sociolingüístico e cultural e participou en proxectos de divulgación turística dos concellos de Cabana e Malpica. Na actualidade exerce como docente de lingua e literatura galega no ensino medio A modo de ideario, Bergantiños, como comarca norte da Costa da Morte, converteuse no seu universo de creación e investigación cultural. Vémolo na foto sacada por Susana Chouciño nos Muíños de Cerqueda, que reflicte un dos eidos nos que está traballando desde hai tres anos: na recuperación do acordeón diatónico na Costa da Morte.

• Máis información: Finisterrae.com: X.M. Varela Varela.

Xelucho Abella

Outro dos persoeiros máis relevantes no eido histórico da bisbarra, Xelucho Abella, aportou varios dos nomes que ofrecemos hoxe. Desgraciadamente non puido participar moito máis, porque a súa apretada axenda, e a pouca actividade submariña de Xelucho faino algo inaccesible para nós. Falamos con el e se mostrou encantado de axudarnos coas súas ideas, pero é dos poucos valentes que quedan sen utilizar o correo electrónico. Hai que ser un verdadeiro mestre e e figura no seu entorno e na súa materia para non necesitalo. Ante todo dámoslle as gracias pola súa colaboración.

Xelucho Abella Chouciño, de nome completo Xermán Roxelio Abella Chouciño (nado en Malpica o 19 de xuño de 1945) é un teólogo, político e escritor de literatura xuvenil. Foi concelleiro do PSG-EG nos concellos de Malpica e Ponteceso.

Estudou no Seminario Hispano-Americano de Madrid e Universidade Pontificia de Salamanca. É licenciado en Teoloxía, Filosofía e Ciencias da Educación. Actualmente dá clases no Instituto de Ensino Secundario de Ponteceso (A Coruña).

Entre as súas obras destaca “A cidade maldita” (1991), “Gundar e o cabalo de oito patas (1991) “As aventuras de Pelusa” (1998) ou “A ermida do diaño (1999).

E quen nos botou unha man no concello de Zas non é outro que Xosé María Lema Suárez, que tamén nos axudou cos persoeiros de Laxe. Dámoslle as gracias infinitas a Xosé María, que nos achegou desta volta tres persoeiros vencellados directamente á Igrexa, que chegaron, ou están, marcando pautas no catolicismo da nosa época. Estes son os elixidos:

Enrique Labarta Pose

Escritor e xornalista galego, que naceu en Baio no 1863 e finou en Barcelona aló polo 1925. Estudou dereito na Universidade de Santiago sen demasiado interese. Na cidade compostelá participaba nas sesión e tertulias da Academia de la Juventud Católica, xunto a Valle Inclán, Agusto G. Besada, Alfredo Brañas, Barcia Caballero, Vázquez de Mella, Cabeza de León e outros. Unha vez licenciado e sen saber claramente que facer, seguiu o consello de Brañas e ingresou na Administración publica da man do entón diputado Eduardo Vicenti, a quen lle dedicaría o seu libro de poesía en galego e castelán “Bálsamo de Fierabrás” (1889).

Fundou as publicacións “Extracto de Literatura (1893) e “Pasatiempos”(1900), dirixiu “Galicia Moderna” (1897) e colaborou en outras como “Mi Tierra”, que dirixía en Ourense Lopez Aydillo, onde empregou o pseudónimo de Antón de Rabodegalo. Pouco a pouco debeu de ir perdendo a popularidade, como se pode deducir nas palabras dun artigo que Pérez Lugín escribíu en La voz de Galicia: “Gracias a Dios! Que alguien se acuerda del poeta imperdonablemente oscurecido…” e una parte da súa obra quedou espallada nas páxinas dos xornais e revistas e outra, nos libros de versos “Última novedad: noventa y nueve céntimos de versos de todas las clases y arreglados a todos los gustos” (1884), “Bálsamo de Fierabrás” (1889), Millo Miúdo: versos galegos (1896) e Adormideras: poesías festivas (1902)., este último en castelán. Tamén se editou a súa producción en folletos e, despois da súa norte, viron a luz “Poesías en gallego y castellano” (1928) e “Cuentos humorísticos” (1929), obras reeditadas nos anos 60 con prólogo de Benito Varela Jácome.

Varias das súas composicións resultaron premiadas e numerosos certamese, entre elas, destaca “unha corrida de touros en Noya” gañadora nos Xogos Florais de Pontevedra en 1886.Toda a súa producción sobresae polo humor, que se manifiesta sobre todo nos contos, se ben este non deixa de ser un recurso para non presentar en toda a súa crudeza a triste vida dos seus persoaxes, ás veces coincidente coa propia. Como poeta hai que encadralo na liña costumista de finais do século XIX e comezos do XX, aínda que incorporou elementos modernistas (Xosé María Dobarro Paz).

Entre os recoñecementos á súa figura atopamos o colexio de Zas, que leva o seu nome CEIP Enrique Labarta Pose de Zas.

Uxío Romero Pose

Relixioso de Baio nado un 15 de marzo de 1940. Comezou a súa formación eclesiástica e en humanidades no seminario de Santiago (1959- 69), continuouna no colexio español en Roma, cidade na que tamén realizou estudos de teoloxía na Univ. Gregoriana, Ciencias Orientais no Instituto Oriental e Patroloxía no Instituto Patrístico Augustinianum. Especializouse en Patrística. O 27 de xullo do 74 fou ordenado sacerdote na súa parroquia natal.

Axudante na Univ Pontificia Gregoriana, en 1977 impartiu clases no Centro de Estudos teolóxicos das Canarias (As Palmas) e en 1978 realizou o doutouramento en Teoloxía pola Univ Gregoriana, coa tese “Símbolos eclesiales en el comento a Apoc. 1, 13- 3, 22 (Hasta la reconstrucción donastia)”, dirixida por Orbe, que mereceu a máxima cualificación. Ó ano seguinte pasou a formar parte dos investigadores bolseiros do Instituto Español de historia de Santiago e Montserrat, En Roma, e nomeárono profesor da Facultade de teoloxía do Norte de España (Burgos).

Foi docente e director do Instituto Teolóxico compostelán (1981- 89) e dirixiu o Centro de Estudos Xacobeos (1984- 97), ademais de estar ao fronte da colección “fuentes y estudios patrísticos” da editorial Ciudad Nueva e da revista Compostellanum. Tivo diversos contactos co clero africano, polo que en 1992, dirixiu os exercicios espirituais dos bispos de Angola e, entre 1992 e 1994, se encargou de impartir os cursos de formación ós sacerdotes angolanos. Reitor do seminario maior de Santiago dende 1991 ata a súa designación como bispo, o 1 de maio del 97 recibiu ordenación epoiscopal na catedral da Nosa Sra. A Real da Almudena, de Madrid, e dende esa data é bispo auxiliar da arquidiócese madrileña.

Numerosos artigos de investigación da súa autoría viron a luz en diversas revistas científicas e colaborou en publicacións como “encrucillada”, “A trabe de Ouro”,etc. Conta, ademais, con varias obras sobre a súa especialidade “Comentarius in Apocalypsin” (1985), El Camino de Santiago (1989), Pléroma. Salus Carnis: omenaje a Antonio Orbe, S.J. (1990), El espíritu santo de los Origenes de la Iglesia (1998), la despersonalización (2002), a traducción de Demostración de la predicación apostólica, de Ireneo de León , e o Libro de Jacobeo (2004).

É membro da Asociación Internacional de Patrística do Instituto Galaico. Minhoto, da Conferencia Episcopal Española, do Cocello da Cultura Galega, ademáis de presidila comisión episcopal para a doutrina da Fe da Conferencia Episcopal española dende 2002. En 2004 ingresou na Real Academia de doutores de España co discurso “La investigación sobre la primera teología cristiana (significado y alcance de la obra de A. Orbe)”.

Maximino Romero de Lema

Relixioso que naceu en Baio o 15 de novembro de 1911. Arcebispo e secretario da Sagrada Congregación do Clero no Vaticano, licenciouse en Dereito pola Universidade de Santiago e completou os seus estudos na de Madrid, centros nos que posteriormente exerceu docencia. Durante a súa estadía na cidade compostelá relacionouse con persoeiros da cultura como García- Sabell, Jose María Casstroviejo, Assía, Fernández Zelada, etc., foi presidente diocesano e vicepresidente rexional da xuventude de Acción Católica e estivo á fronte da Asociación de Estudantes Católicos. Esta actividade púxoo en contacto con Ángel Herrera, que provocou o seu traslado a Madrid, onde, ademais de encargarse do ensino universitario, fundou o centro de Estudos Universitarios (CEU).

A Guerra Civil española impedíulle continuar cos estudos eclesiásticos, iniciados en Friburgo (Alemaña), pois participou como artillero en todalas frontes da batalla. Ao concluila contenda bélica, seguíu coa carreira eclesiástica no seminario de Madrid e despois trasladouse ó colexio Español en Roma (Italia) para estudar teoloxía na Univ Gregoriana. A ocupación aliada obrigouno a abandonala capital italiana, polo que concluíu a licenciatura na Univ Pontificia de Salamanca. O 23 de decembro de 1944 foi ordenado sacerdote en Santiago de Compostela.

Nomeado consiliario da xuventude universitaria de Acción Católica, en 1946 fundou o colexio maior de Guadalupe da Universidade de Madrid e creou, neste mesmo ano, o colexio maior de Santiago de salamanca para vocacións universitarias tardías. Ó mesmo tempo, puxo en marcha a obra de Cooperación Sacerdotal Hispaoamericana (Ocsha), para a promoción e preparación de sacerdotes españois misioneiros en América.

En 1949 foi nomeado reitor da iglesia española de Monstserrat en Roma, onde estableceu o Instituto Español de Estudos Eclesiásticos. En Madrid constituíu o Seminario hispanoamericano, dependente de Ocsha, e fundou o Instituto Bíblico e Arqueolóxico Español en Xerusalén.

En 1964 foi consagrado bispo e, nese mesmo ano, consagrado bispo axuliar de Madrid, encargado da Pastoral universitaria e secretario da Comisión de Ensino da Conferencia Episcopal. Incluso chegou a participar nas dúas últimas sesión do Concilio Vaticano II. O 22 de novembro de 1968 entrou en Ávila como bispo titular e foi nomeado presidente da univ Pontifica de Salamanca pola Santa Sé. En 1973, foi investido doctor onoris Causa pola universidade salmantina e, nese mesmo ano, Paulo VI distinguiuno co nomeamento de arcebispo de CIttanova e secretario da Sagrada Congrregación do Clero. A súa actividade en Roma permitíulle conectar con diversos episcopados, visitar oficialmente Cuba e participar na creación do Concello Internacional de Catequese e no Sínodo dos Bispos. Faleceu dunha grave enfermidade cando regresaba de Roma a España o 29 de Outubro de 1996.

Conta igualmente cun centro educativo adicado á súa figura, o IES Maximino Romero de Lema.

Outros persoeiros

A piques estiveron de formar parte dos elixidos, pero finalmente non puido ser. Unha pena, sobre todo, no que respecta ao gran divlgador científico Jorge Mira. O polivalente baiés, recentemente nomeado Galego do Ano polo Padroado Fogar de Bergantiños foi outro dos baraxados para formar parte desta selección.

Outro que se manexou entre os nosos especialistas foi Monseñor Romero de Lema, siervo de Deus do que podemos atopar máis información na páxina da Fundación que leva o seu nome.

Colaborador: Xosé María Lema Suárez

Natural da Terra de Soneira (Bamiro-Vimianzo, 30.9.1950). É Catedrático de Xeografía e Historia de ensino secundario desde 1992. Exerceu a docencia nos institutos Fernando Blanco de Lema, de Cee; no Marqués de Suanzes, de Ferrol, e Antón Losada Diéguez, d’A Estrada. Foi tamén profesor asociado do Departamento de Historia da Arte da Universidade de Santiago (curso 1991-1992). Doutor en Historia da Arte con Premio Extraordinario de Doutoramento do curso 1990-1991 da Universidade de Santiago, coa tese A Arte Relixiosa no arciprestado de Soneira (xaneiro 1991), que foi a primeira redactada e defendida en lingua galega na especialidade da Historia da Arte.

É o Presidente do Seminario de Estudos Comarcais da Costa da Morte. Membro correspondente da Real Academia Galega (2002) e numerario (patrón) do Museo do Pobo Galego (2005). Tamén pertence á Asociación Galega de Onomástica (AGOn), á Asociación de Escritores en Lingua Galega (AELG), á Asociación de Tradutores Galegos (ATG), á Asociación Internacional de Estudos Galegos (AIEG), a Nova Escola Galega (NEG) e á sección de Etnografía e Folclore do Instituto Padre Sarmiento de Estudios Galegos (1982). Na actualidade (2005) foi elixido primeiro presidente do recén constituído Seminario de Estudos Comarcais para a Promoción do Patrimonio Cultural da Costa da Morte (SECCOM).

A súa obra está relacionada coa investigación e co ensaio nos eidos da historia da arte, a historia xeral, a etnografía, a lexicografía, a lingüística e a onomástica. Ademais do Premio Extraordinario de Doutoramento (1990-1991) da Universidade de Santiago, como investigador recibiu os premios ‘Pedrón de Ouro de Etnografía’ (1976), e ‘Antón Losada Diéguez’ de Investigación (1994).

Imos ata Mazaricos para falar coa persoa indicada. Suso Jurjo, historiador e actual técnico de cultura do concello xalleiro. Unha eminencia no campo da historia, que nos fai chegar o devir da historia de Mazaricos con estes tres nomes:

Silvestre Gómez Xurxo

Silvestre Gómez Xurxo (Beba, Mazaricos 1951) é mestre, licenciado en Xeografía e Historia e Psicopedagoxía, ademais de narrador. Director da Escola de Formación Social de Vigo. Autor de numerosos materiais educativos destinados ao ensino da lingua galega, do coñecemento do medio e de matemáticas na Educación Primaria publicados por Edicións Xerais de Galicia. Co-autor, xunto con Ana María Llanes, do método de aprendizaxe da lectura en lingua galega “De Vagar” (Xerais 1999, 2003). O seu primeiro libro foi “Conversas do Pai Seixas” (1985). Ten publicadas as seguintes obras de literatura infantil e xuvenil: “Déixao medrar” (Xerais 2000), novela; “Ith” (Xerais 2001), novela e “Todo vai ir ben” (Xerais 2005).

Francisco Suárez Salgado

Crego de finais do XIX e principios do XX que escribiu algunhas miudanzas. Nado en Beba, Mazaricos, A Coruña, 13- 2- 1862; e falecido en Os Ánxeles, Brión, A Coruña, 20- 8- 1910). Sacerdote, xornalista e notable orador sacro, cursou estudos de humanidades, Filosofía e Teoloxía no Seminario de Santiago. Dedicouse moi pronto ao xornalismo, comezando na Cruz, de Santiago, con composicións satíricas moi celebradas; colaborou, ademais, no Libredón, A Gaceta de Galicia, O Ciclón e O Pensamento Galaico, de Santiago, La Voz de Galicia, da Coruña, o Século Futuro, O noticiero e o Imparcial, de Madrid. En Compostela fundou, con outros, o seminario político- literario a verdade, en Carril, Pau de Picaños.

En 1885 emigrou a Bos Aires, onde seguiu exercendo a carreira sacerdotal e colaborando na prensa da capital arxentina. Ademais destacou como orador: foi o primeiro, especialmente sacro, que utilizo o idioma galego nos seus discursos patrióticos. Das súas conferencias e discursos merece destacarse o titulado “A alma galega encarnada en Rosalía de Castro”.

Posteriormente regresaría a Santiago, onde dirixiu a revísta Acción Católica e cursou a carreira de dereito.

• Máis información: El Correo Gallego: A cronobiografía dunha vida intensa.

Manuel González González

Nace 25 de Outubro de 1951 na localidade de Beba, Mazaricos. Realiza estudos de Filoloxía Románica na Universidade de Santiago, na que se licencia con “A fala do Incio” e se doutora coa tese “O xugo e o carro: contribución ó estuda das denominacións dos apeiros de labranza en Galicia”, cualificada coa máxima nota. Dende a etapa de estudante, é membro do Instituto da Lingua Galega (ILG), e no mesmo ano da súa licenciatura (1974), incorpórase o departamento de Filoloxía Románica da Universidade compostelá, primeiro como bolseiro e posteriormente como profesor axudante. Realiza diversos cursos de especialización en universidades españolas e estranxeiras. Obtén, por oposición, a praza como profesor agregado do bacharelato e seguidamente a de catedrático, pero pide a excedencia para dedicarse ás tarefas universitarias. En 1982 acada o seu posto de profesor adxunto de Filoloxía Románica en Madrid, traballo que desempeña na actualidade en Santiago de Compostela.

Ademáis do seu labor docente e investigador no campo da lingüística románica, destaca polas súas investigación ao redor dos problemas sociais lingüísticos de Galicia e traballa activamente na recuperación e expansión do alego. É o primeiro profesor de Lingua Galega do Instituto de Idiomas da Univ compostelá, do que tamén exerce como secretario (1991- 96). Os seus eestudos abrangen diversos eidos. Destaca, en dialectoloxía e xeografía lingüística, e a súa cooperación como coautor do Atlas lingüístico galego, baixo a dirección de Constantino García, a súa participación en Atlas Lingüistico de España y Portugal pertenece á comisión de Atlas Linguistique roman. En lexicografía, coordina Diccionario Manual da lingua galega (1991), codirixe Diccionario da Real Academia galega (1997) e c olabora en Diccionario de verbos Galegos Laverca (2002). Con Antón Santamaría e responsable de Diccionario inverso da lingua galega (1990), de Vocabulario Ortográfico da lingua galega (2004) e codirixe a exposición historia da lingua galega e o seu catálogo(1988). Ten numerosas obras pedagóxicas, entre as que destaca a súa intervención na redacción de Galego I, Galego 2 e Galego 3. Forma parte do equipo que redacta as Bases para unificación das normas lingüísticas do galego (1977) e contribúe a realización de normas ortográficas e morfolóxicas do idioma galego (1982). É membro do consello científico das revistas Verbo, Estudios de Fonética Experimenal e Journal of Portuguese Linguistics, ademais de Vicerector de cadernos da Lingua.

É académico numerario (1992), secretario da Real Academia Galega (RAG), director de seminarios Lingüisticos e Lexicografía de RG e dirixe o Servicio de Terminoloxía de Galicia (Termigal) e o centro Ramón Piñeiro para a investigación en Humanidades.

• Máis información: Real Academia Galega.

Colaborador: Xesús Antonio Jurjo Lado

Licenciado en Historia da Arte con numerosos traballos sobre a arte, a historia e a cultura popular do Concello da Mazaricos: Mazáricos, memoria fotográfica; Mazaricos, o cerne da Galicia eterna; Os hórreos de Mazaricos; Mazaricos, auga e arquitectura; O Entroido de Mazaricos; A igrexa da Santa Baia de Chacín; Os franceses en Mazaricos, a batalla da Ponteolveira, … Dende 1993 traballa no Concello de Mazaricos, desenvolvendo, entre outras tarefas, a de técnico de Cultura.

Mil gracias as que lle damos a nosa colaboradora, Mar Llinares, historiadora que se mostrou moi participativa na selección dos 3 persoeiros. Unha selección que foi probablemente algo máis complexa que noutros concellos, moito máis produtivos en materia histórica que Carnota. Con todo, as 3 historias que chegan aquí son moi emotivas

Os homes e as mullers do “Ariete”

Todos os habitantes do concello de Carnota que temos certa idade recordamos o naufraxio do “Ariete”, mesmo os que eramos moi pequenos naquel momento. O 25 de febreiro de 1966, diante da costa de Lira, a fragata “Ariete” da Armada española queda ao garete, cun temporal do SSW con ventos de 100 km/h. Tras fracasar un intento de remolque, intenta fondear, pero queda sen ancla e o vento o leva aos baixos de Ardileiro. Os homes intentan salir nas balsas de salvamento, pero é imposible.
Entón todo o pobo de Lira, homes e mulleres, e tamén doutros lugares dos arredores, van cara á plaia, ao rescate. Montan un andarivel, e despois de moitos esforzos desde as 11 da noite ata as 6:30 da mañán, todos os tripulantes (166) foron rescatados, sin máis mal que golpes e frío. Houbo 67 homes recompensados coa Cruz do Mérito Naval. Todos homes, posto que segundo consta na concesión, as mulleres, que axudaron tanto ou máis e arriscáronse o mesmo, expresaron o seu desexo de quedar no anonimato. O escudo do concello e Carnota leva dede entón a lenda “Muy humanitario”.

En abril do 2006, varios dos supervivintes retornaron a Lira para celebrar o 40 aniversario daquel suceso. Á dereita vemos a última homenaxe a este fito histórico.

Teófilo Caamaño

O que sabemos deste home nacido en Carnota en 1912 e morto en 1997 débese ao coñecemento que trabou con él o cantante berciano Amancio Prada. Teófilo Caamaño sempre anou no mar. No ano 1936, estando nun mercante en Melilla, foi sorprendido polo golpe de Franco. Pola súa ideoloxía de
esquerdas, foi obligado a enrolas poa forza na Lexión, que aproveito para volver á Península e unirse á República.

Despois da guerra, consegue escapar a Francia, e estando nun dos campos para refuxiados españois, o sorprende a II Guerra Mundial. Únese á resistencia antinazi e é retido no campo de concentración de Mauthausen, de onde escapa para unirse de novo á resistencia. Finalmente, entra en París coa aliados.

Volve a España clandestinamente, traballando aquí e alá, e en Segovia coñece a Amancio Prada, que recolle moitas das cancións de Carnota que Teófilo lle canta no seu disco De mar e terra (1999).

Teófilo pasa os seus últimos anos de vida nunha residencia de anciáns en Segovia. Tras a súa morte, a familia que lle quedaba en Carnota traslada o seu corpo ao cemiterio da súa terra natal. En 2002 foille ofrecida unha homenaxe polo Concello.

• Máis información: Teófilo Caamaño na Wikipedia.
• Amancio Prada: Teófilo Caamaño.

Os Foucellas, O Catelo

Traemos este persoeiro tratando de introducir algún elemento na loita contra o réxime franquista. Naqueles anos 30, logo da Guerra Civil, moitos paisanos de todo o país tiveron que agocharse das autoridades por motivos ideolóxicos, por pertencer a sindicatos laborais, ou polo mero feito de falaren en galego. A Costa tamén sufriu esta terrible represión.

Foron moitos os que marcharon cara o monte, e o que mellor os acolleu foi o Monte Pindo. Unha chea de historias percorren as oquedades deste monte, que recolle dun xeito espectacular o libro “Los Montes del Pindo, Olimpo Celta y desierto de piedra”, de José Barreiro Barral, editado pola Deputación da Coruña en 1987.

Aló topamos coa historia do “AS”, un barco conserveiro de Muros do armador Antonio Sel, que foi o protagonista desta historia, ademais do Catelo e dunha ducia de homes fuxidos, no 1936. Disque O Catelo era o líder dos foucellas que marcharon ao monte escapándose da Garda Civil e das milicias da Falange. Moitos deles non eran aprendidos, e foi aló no cumio do monte, en reunións nocturnas, nas que personaxes como O Catelo instruían aos máis inocentes na loita política antifranquista.

O día a día era terrible. Os foucellas baixaban ás súa casas, pero podían ser soprendidos en calquera momento. Un salvador con nome de rapaz ocupábase de avisar cando viñan as milicias cun “Omesomonte!! Omesomonte!!!!” que salvou máis dunha vida. As familias agochaban a comida en lugares determinados, pero cada día era máis complicado. Había que actuar.

Un bo día, os foucellas viron un barco aló na Lobeira Grande. Unha ducia de homes do Pindo e do Ézaro baixaron á mar, e nunha gamela xeiteira, achegáronse ata as dúas embarcacións que faneaban na Lobeira, A punta de pistola tomaron o “AS”, obrigaron aos tripulantes a subir ao outro barco e marcharon a Corcubión a repostar para preparar a escapada definitiva. Aló marcharon cara Inglaterra.

Entraron en porto inglés entonando “La Internacional”, que tampouco procedía naqueles tempos. Coidáronos e aseáronos, e os repatriaron á España republicana a través de Francia. Uns morreron na batalla, outros remataron en Chile ou México. Do Catelo, non se sabe o paradeiro.

A día de hoxe, a historia segue viva. Viva está a súa viuva, a Palmira, que rexenta xunto ao fillo de ambos, o Augusto, unha pequena taberna no lugar de Quilmas, unha taberna pola que non pasou o tempo, que quedou anclada na historia e que merece a pena visitar.

Colaboradora: Mar Llinares

Mar Llinares García nace en O Pindo (Carnota-A Coruña) o 15 de decembro de 1961, aínda que cando tiña un ano os seus pais se trasladan a San Mamede. Estudia Xeografía e Historia na Universidade de Santiago de Compostela, onde se licencia en 1984. En 1989 obtén o título de Doctora en Xeografía e Historia pola mesma Universidade. En 1991 comeza a traballar como profesora na mesma Facultade, onde segue, e da que foi decana.

En 1990 publica o seu libro Mouros, ánimas, demonios, na
editorial Akal, sobre o mundo mítico da cultura popular galega, que é unha das orientacións principais da súa actividade investigadora. Os seus traballos sobre esta cultura inclúen cuestións sobre as identificacións primarias das persoas (os nomes e a “casa”) na súa terra de orixe. Asimesmo, ten traballos publicados sobre historia das mulleres e sobre o chamado “patrimonio cultural”, desde un punto de vista crítico.

Estes son os persoeiros que un atentísimo Xosé María Rei Lema nos enviou sobre o concello de Vimianzo. Xosé Mª, de primeiras, tiña intención de elixir 4 persoeiros, pois entre había dúbidas entre Juan Ferreira e Evaristo Martelo. O primeiro, nado no concello vimiancés pero pouco involucrado no desenvolvemento do mesmo; mentres que o segundo non naceu en Vimianzo pero todo o que fixo faino merecedor de estar aquí. A decisión estaba tomada.

Antón Mouzo Lavandeira

Este afamado pintor naceu en Vimianzo o 14 de maio de 1957. A súa sona comezou a finais da década dos oitenta cando obtén varios premios, aínda que xa levaba expoñendo dende mediados da década anterior. As súas creacións foron expostas maioritariamente na Coruña, Santiago e Vigo (só unha vez en Vimianzo), mais tamén noutras cidades europeas (Madrid, Málaga, Lisboa, Lorient…) e americanas (Nova York, Miami, Bogotá, Caracas…).

Agora mesmo pode verse unha exposición antolóxica da súa obra no Auditorio de Galicia santiagués. Moita desta obra está espallada en museos e institucións como a Biblioteca Nacional de Madrid, a Universidade de Santiago, o Museo de Arte Contemporánea de Santiago, o Museo de Belas Artes da Coruña, o Museo Carlos Maside de Sada, a Deputación da Coruña, ou nos colexios de Muxía, Zas e Corme, entre outros lugares. Fixo ilustracións para moitos libros, entre eles o Costa da Morte Blues de Rivas, o Alaridos de Lino Braxe ou o Imán Fisterra de Rei Núñez; e tamén para revistas culturais (fundamentalmente Luzes de Galiza); e mesmo colaborou con cadros e esculturas na película Finisterre de Xavier Villaverde.

Antón Mouzo falecería inesperadamente na Coruña en xullo de 2007.

• http://www.antonmouzo.com/.

Perfecto López

Naceu na Toxa-Vimianzo o 12 de maio de 1904. De familia tremendamente pobre, traballou de neno recollendo pinas ou carbón, ata que con 18 anos decide emigrar á Arxentina. Alí traballará de chofer e logo de xuntar uns cartiños decide regresar á Coruña, pero deseguida volve a Buenos Aires. Nesta segunda estadía fará fortuna coa compra de terras e sobre todo no ramo da automoción (foron famosos os seus concesionarios Perfecto López & Cía.). Nas súas empresas traballaron moitos vimianceses, pois dáballes traballo a todos os seus veciños que chegaban á Arxentina mentres non atopasen outra ocupación. Perfecto foi coñecido en Vimianzo polo seu alcume, o Tato da Valiña, e cada vez que retornaba causaba admiración o seu flamante coche, “o haiga do Tato”.

Poucos sospeitaban aquí que o Tato desempeñaba un importante labor político contra o réxime franquista, sobre todo dende a chegada de Castelao a Buenos Aires en 1940. Perfecto formará parte do reducido grupo de persoas de confianza do rianxeiro. Este grupo financiaba a estadía de Castelao e da súa muller na Arxentina, e tamén as institucións que creou: o Consello de Galiza (especie de goberno galego no exilio) e a Irmandade Galega (co seu voceiro A Nosa Terra). Debido á amizade de Perfecto con Castelao –e tamén con outros deputados como Alonso Ríos ou Suárez Picallo- foi enviado en 1949 a Galicia para reunirse cos galeguistas do interior (o grupo Galaxia). De volta desta viaxe Perfecto, coñecedor do estado terminal de Castelao, levou terra galega para cubrir o corpo do rianxeiro. Despois desta entrevista cos galeguistas de Galaxia viñeron outras, das que naceu unha profunda amizade co seu líder, Ramón Piñeiro –a quen se lle dedica este ano o Día das Letras Galegas-. A máis famosa foi a de 1958, na que Piñeiro e demais membros de Galaxia expuxeron o seu ideario e a súa ruptura coas teses que se mantiñan desde o Consello de Galiza.

Á parte de colaborar con estas entidades políticas, Perfecto tamén participou en asociacións de emigrantes, desde as máis galeguistas, como o Centro Ourensán, Pontevedrés e Lucense, ata o Centro Galego. De todas elas foi socio vitalicio. Pero sen dúbida, a entidade que máis lle debe é a A.B.C. de Corcubión, da que foi directivo durante máis de trinta anos, moitos deles como presidente. Perfecto impulsou, revitalizou e colocou esta asociación entre as máis importantes da colectividade galega emigrada. Froito do seu compromiso foron as xestións para a compra da súa casa social da rúa Venezuela e do recreo social de Vicente López. Ademais foi vicepresidente do I Congreso da Emigración Galega (1956), considerado o maior evento celebrado nunca pola nosa emigración. Tamén foi presidente da Editorial Citania, que tiña como director literario a Luís Seoane, responsable de publicacións como A esmorga de Blanco Amor, entre outras.

Perfecto López morreu en Buenos Aires o 12 de setembro de 1970. Vémolo na imaxe xunto qa Ramón Piñeiro.

Evaristo Martelo Paumán

Aínda que nacido na Coruña o 25 de abril de 1853, este escritor e avogado viviu durante boa parte da súa vida no castelo de Vimianzo, tamén coñecido como as Torres de Martelo. Desde el asinaba moitas das súas composicións. Foi un dos máis recoñecidos escritores da denominada “Cova céltica” coruñesa, lugar onde se reunían os destacados intelectuais da cidade, entre eles Eduardo Pondal. Como poeta deixou publicados os seguintes libros: Os afillados do demo (1885), Líricas Gallegas (1894), Landras e bayas (1919) e Andeiro (1921).

Tamén deixou anunciada a publicación doutro titulado As toupas do Pindo, que afondaría no conflito lingüístico do galego (que comezara con Os afillados do demo), mais non se sabe nada del. A posta en valor do noso idioma foi unha das tarefas máis sobranceiras de Martelo durante a súa vida. Como ben dixo o catedrático Carballo Calero, Martelo “concebía o galego, máis que como unha lingua de labregos, como unha fala de reises; máis que como un dialecto popular, como un idioma histórico”. Nos últimos anos foi recuperada, que non publicada, unha obra inédita titulada As Torres de Aviño. Tamén deixou escritos algúns libros sobre leis e agricultura.

Evaristo Martelo tiña os títulos de Marqués de Almeiras e de Vizconde de Andeiro, e foi membro da Real Academia Galega (1921-1928). Morreu na cidade da Coruña o 31 de marzo de 1928.

• Portal Educativo da Xunta: Evaristo Martelo e o Cstelo de Vimianzo.

Outros persoeiros

O mesmo Juan Ferreira é o primeiro candidato que hai que lembrar. Xa de paso facemos un percorrido pola súa vida. Naceu na Casa de Xora (Treos-Vimianzo) o 18 de agosto de 1803. Licénciase en Leis na Universidade de Santiago de Compostela, e traballa como avogado e como xuíz ata que comeza a súa carreira política. En 1844 foi nomeado gobernador civil de Lugo, e ese mesmo ano é elixido deputado en Cortes polas circunscricións da Coruña e de Pontevedra (escolle a primeira). O seu labor como deputado foi recordado polo moito empeño que puxo en que se lles devolvesen as posesións á Igrexa logo das desamortizacións de Mendizábal e de Madoz. Foi condecorado coa Cruz de Cabaleiro de Isabel a Católica (1834) e coa Cruz de Comendador de Isabel a Católica (1837) pola defensa que fixo do dereito ó trono da raíña Isabel II. Así mesmo, en 1846 vén dende Madrid ata Lugo para frear a sublevación progresista galega, tendo Ferreira unha decisiva intervención na derrota deste levantamento -que tería como punto final a batalla de Cacheiras e os famosos fusilamentos de Carral. Máis información: “A Terra de Soneira, no corazón da Costa da Morte”, e da revista “Escenas Contemporáneas” de 1861.

Entre outros candidatos que podían figurar están o pintor Xurxo Martiño, natural de Caxadas-Cambeda; de Bamiro temos a Xosé Mª Lema Suárez, historiador, presidente do Seminario de Estudos Comarcais e autor de moitas obras sobre a nosa zona, ademais de ser colaborador desta casa e achegarnos os elixidos do concello de Laxe para esta singradura histórica.

Tamén cabe destacar ao escritor Alberto Lema; Carmen Neira Marcos, mestra durante moito tempo en Salto; desta parroquia tamén é José María Rivera Pomar, catedrático de Anatomía Patolóxica na Universidade do País Vasco; os actores Vicente de Souza e Martiño Rivas; ou o propio Manolo Rivas, que viviu e escribiu moitos anos en Urroa-Vimianzo.

Colaborador: Xosé María Rei Lema

Xosé María Rei Lema naceu en Bamiro-Vimianzo en 1972. Licenciado en Filoloxía Galego-Portuguesa pola Universidade de Santiago de Compostela, traballa como asesor lingüístico en programas e series de televisión (Mareas Vivas, As leis de Celavella, A vida por diante, Padre Casares…). Na súa tarefa como investigador publicou os seguintes libros: Vocabulario de Soneira de Francisco Romero Lema (2000), Escritores da Costa da Morte (2000), Namorados da Costa da Morte (2001), As historias de Pepe de Xan Baña (2005), A feira de Baio. O mercado máis antigo da Terra de Soneira (2007, xunto con Xosé Mª Lema Suárez); ademais de artigos en revistas especializadas. Ten para publicar en breve o libro Pepe Collazo, o poeta de Baio na emigración americana e a obra colectiva A Terra de Soneira, no corazón da Costa da Morte.

E quedamos no Concello de Cabana da man de Xosé María Varela. Estes son os elixidos:

Saturniño Cuiñas Lois

Nace una parroquia pontevedresa de Carballedo (Cotobade) o 21 de decembro de 1897. Estudou no instituto de Pontevedra, logo no seminario de Santiago de Compostela e ordenouse sacerdote en 1922. Foi Capelán en Carballo, mais tarde en Abegondo e a partir de 1931 párroco na parroquia coruñesa de Cesullas (Cabana de Bergantiños)

Destacado musicólogo e folclorista, é relevante pola súa achega ó acervo musical galego. A súa memoria foi quen de arquivar numerosas cantigas e melodías dende a súa infancia nas altas terras de Cotobade, xunto con aqueloutras que recolleu polos lindes da Costa da Morte. Amais de tocar diversos iinstrumentos como a zanfona e a gaita, realizou un inxente labor de recopilación de temas musicais populares. Foi tamén moi significativo o seu traballo como investigador e difusor do cancioneiro popular galego, fundou e dirixiu coros parroquiais e estimulou o gusto da xente polos ritos e festas populares e a súa conservación, entre as que cabe destacala introfucción en Cesullas do denominado berro seco (conxunto de aturuxos recollidos no lugar do Loureiro, Abegondo), que el usou sempre n aromaría de San Fins, famosa entre outras razón poe este ritual, que consiste nun berro ou aturuxo emitido colectivamente polos vecinos, mentres se erguen e se poñen en crequenas repetidas veces.

A Real Academia de Belas Artes Nuestra Sra. Del Rosario concedeulle a Medalla de Ouro Marcial del Adalid ó Mérito Folklórico e o coro Cántigas da Terra nomeouno socio de onra da súa asociación. Actualmente o seu legado musical está depositado no arquivo da citada agrupación, que conserva aínda una zanfona doada polo clero de Cesullas. Faleceu o 7 de abril de 1978.

• Máis información: Concello de Cabana: Saturniño Cuiñas Lois.

María Baña Varelaz

Aínda que nacida nos casais de Vilariño o 10 de xaneiro de 1906, a poetisa popular María Baña Varela botou raíces no lugar de Neaño. Alí fundou a casa familiar na compaña do seu home Xusto Cousillas Castro. As ocupacións de muller labrega desde nena non lle deixaron ir á escola, de aí que a escrita era para ela tema vedado. Non obstante, a súa cabeciña non paraba en compoñer poemas que gardaba memoria. Chegaría a manifestar a un medio de comunicación da comarca que ela “pensaba en copla”.

Co tempo deu en aprender malamente a escribir para deixar por escrito os poemas que tiña gardados na cabeza. Calquera tipo de folla valíalle para pasar a letra os seus versos. A súa propia vida, á da súa familia e a dos seus veciños, ás veces en ton serio, ás veces con carga humorística son as principais liñas temáticas da súa obra. En 1998, o Concello de Cabana de Bergantiños publicou, postumamente, a obra inédita de María Baña e instituiu o Certame de Poesíe para a Xuventude María Baña. María Baña, xunto con Asunción Antelo e Hermosinda de Tabuído forman a tríada de poetisas populares que non tiveron vergoña de seren mulleres escritoras.

• Máis información: Concello de Cabana: María Baña Varela.

Manuel Lema Otero

O pintor Naiff de Borneiro. Nado o 4.06.1916 e falecido o 06.08.1991.

Manuel Lema Otero é a persoa máis singular da parroquia cabanesa de Borneiro por varios motivos. Por ser home de moitos oficios: labrador, carpinteiro-encofrador, emigrante, pintor, inventor, vendedor de pitos e pensos, escavador no castro A Cidá. Por ser persoa de varios nomes: Manuel do Monte, o Home dos Pitos. E por ser o pintor e inventor máis famoso de todo Cabana de Bergantiños.

Moi pouca xente da redonda sabía que Manuel do Monte pintaba, cando, no ano 1981, gañou o primeiro premio (dotado con 200.000 pesetas) do Concurso de Arte Naif ou Inxenuísta convocado pola Fundación Pedro Barrié de la Maza. Contaba daquela con 65 anos. A este certame pictórico presentáranse 575 obras e Lema Otero, das dez que depositara a concurso, saíu vencedor con “La Batalla del Ebro” e metera outras dúas na final.

Outra das facetas creativas de Manuel do Monte foi a de inventor. Tamén de cativo, cos amigos da aldea, comezou a elaborar todo tipo de aparellos. Un dos primeiros foi o sistema para conseguir metano a partir de esterco con tubos de barro. Andando os anos, saíron do seu maxín o libro das quinielas, xoguetes articulados, moldes para capiteis, termómetros de fornos, sistemas de alarmas contraincendios ou a bomba de auga sen gasto de enerxía. Os inventos de máis sona, e que conseguiron patente, foron a tella plana e a incubadora dos pitos. Este último artiluxio deulle de comer durante moito tempo, dado que se dedicou a comercializar crías de galiñas por todas as aldeas da Costa da Morte, de aí que nalgúns lugares se coñecese co nome de “O Home dos Pitos”. Vémolo con dous dos seus fillos.

• Máis información: Concello de Cabana: Manuel Lema Otero.

Colaborador: Xosé María Varela

Especialista en actividade social, é o presidente dunha desas asociacións que realmente dinamizan a Costa da Morte: Asociación Montebranco do Couto, que pon Ponteceso no centro do país ano tras anos co Festiletras. Está sendo unha das pezas claves do rexurdir da cultura tradicional na nosa bisbarra e en todo o país. Varios exemplos é o seu traballo pola recuperación da figura do regueifeiro, o a creación do roteiro de Pondal, idea que partíu da súa cabeza.

E contactamos cun valiente baluarte e dinamizador da vida cultural de Corme: Jesús Méndez Torrado, máis coñecido por Suso de Basilio. Cando lle presentamos a proposta de axudarnos a elixir aos 3 persoeiros máis relevantes do concello pontecesán, Suso tivo que valorar varias cousas. Unha figura estaba por riba de todas, a de Eduardo Pondal.

Suso, valorando varios detalles sobre a vida do poeta e a súa relativa implicación co desenvolvemento da nosa bisbarrra, alén de que falamos dun dos personaxes máis homexeados de todo o país, decidiu non incluilo nos 3 elixidos. Todos eses simposios anuais, o museo, o roteiro Pondaliano… centos de homenaxe que fan que Suso prefira sacar á luz pública aos máis humildes e altruistas. Estes son os 3 elixidos por Suso de Basilio.

Finalmente, á petición dos nosos votantes, e tras consultalo moito entre os equipos de corcubion.com e quepasanacosta.com, e coa aprobación de Suso de Basilio, engadimos a Mourelle da Rúa e a Pondal na selección.

O Almirante Mourelle

Naceu en San Adrián de Corme, en Gondomil, o 17 de Xullo do ano 1750, foi un dos derradeiros mariñeiros que regaron con nomes españois os mapas do mundo. Amancio Landin Carrasco, que biografou a Mourelle di del: “A los cuarenta y cinco años de edad, su balance de navegación tenía este haber: 19 grandes viajes, seis de ellos de más de un años de duración, tres viajes de descubrimiento por el Pacífico, y una suma aproximada de 4950 días de mar, lo que hace un total de 13 años y medio cabalgando sobre las olas”.

Como nos conta Juan Campos, o almirante Mourelle da Ría, xunto a Méndez Núñez, son os únicosgalegos que xacen no Panteón de Marinos Ilustres de San Fernando. Foi un precursor das viaxes do soado capitán Cook, que tamén chegou a Alaska buscando un paso polo Norte do continente americano e cuxo libro de apuntes desa viaxe levaba o propio Cook a bordo como guía uns anos despois.

Ata a súa morte ós 70 anos foi laureado pola Mariña Española en numerosas ocasións. Descansa no Panteón de Mariñeiros Ilustres en Cádiz.

Máis información

• Descargar vida de Mourelle (pdf).

Eduardo Pondal

Eduardo María González-Pondal e Abente, naceu en Ponteceso, o 8 de febrero de 1835, nunha familia de orixe fidalga, enriquecida coa emigración a América. Este poeta rexionalista galego ata os nosos días como o creador do himno galego, formalizado a través do seu poema “O queixume dos pinos”.

En 1848 instalouse en Santiago de Compostela, onde estudiou a carreira de Medicina. De estudiante frecuentaba as tertulias do Liceo San Agustín e coñeceu ao tamén poeta Aurelio Aguirre. Desta época data o seu apaixoado interese pola cuestión rexionalista. Foi un dos organizadores, xunto con Aguirre, do banquete de Conxo, que uniu fraternalmente a obreros e estudiantes no bosque de Conxo o 2 de marzo de 1856. Nesta ocasión, Pondal leu un poema reivindicativo, en castelán, “Brindis”, acerca da igualdade dos homes.

• Concello de Ponteceso: Persoeiros: Eduardo Pondal.
• Descargar biografía de Mourelle da Ría realizada por Landín Carrasco.

Susa da Chasca

Mamá Susa, como a chamaban as nenas e nenos de Corme, a nosa nai, a nai de todo un Corme durante 60 anos. Así a describe Suso de Basilio, á parteira de Corme, que pola súa humildade e labor social é recoñecida nesta selección e terá unha rúa ao seu nome en Corme. A vontade de parturenta, sen máis interese que o de axudar a nacer, a súa bela profesión de traer á vida debe ser recoñecida.

Naceu en 1882. Con 26 anos (en 1908), o seu home marchou para América para non volver, e ela quedou cun fillo de 6 meses no colo. Enfermou, e tivo que ir a Santiago, ó hospital. Alí estivo uns dous anos, primeiro como enferma e logo como enfermeira, aprendendo a atender partos. Cando volve a Corme, arredor do ano 1910, empeza a traballar de parteira, asistindo tamén a xente enferma doutras doenzas.

• Persoeiros de Ponteceso: Susa da Chasca.

Cristina Torre Cervigón

Esa mecenas que todo pobo está desexando, pero máis no seu caso, sen afán de inversión de capital para un día ser recuperado. Esas son as palabras de Suso sobre a filántropo.

Natural de Madrid pero galega e cormelá de adopción, a viúva do difunto Julio Pujales Rivas, pasaban os veráns na vila pontecesá. Ademais, o bacharelato desenvolveuno no Eusebio da Guarda coruñés, o Instituto Feminino, antes de marchar a Madrid para seguir cos seus estudios de xeoloxía. É filla de galegos, máis concretamente filla de Cipriano Torre Enciso, importante galeguista histórico.

A morte do seu marido, pintor coruñés de renome, deixa a Cristina nunha estraña situación. Procura un lugar onde deixar o legado e a colección que xuntos tiñan de arte contemporáneo. E así volve a Corme. Merca unha casa de pedra, crea a Fundación Torre Pujales, da que é a Presidenta, e cede as súas obras e a casa ao concello para a creación do Museo de Arte Contemporáneo da Costa da Morte.

Crea este espacio como motor cultural e lugar de encontro do arte contemporáneo para a bisbarra, e o fai como proxecto de vida dedicada ao arte e coma homenaxe ao seu marido. E o fai dun xeito máis que intelixente.

Cada certo tempo, a través dunha especie de beca que dá a mesma fundación, un artista de calquera parte do mundo achégase ata Corme para desenvolver a súa arte por un mes. O prezo por pasar un mes creando na vila de Corme, unha obra para o museo. En abril estivo un fotógrafo artista, e en breve chega un ceramista para traballar cos oleiros de Buño. Un xeito maxistral de dinamizar a arte da bisbarra.

Calviño de Tallo

Un dos regueifeiro máis míticos de Bergantiños e polo tanto do país. Maestro onde os houbo da regueifa. Regueifeiro sen afán de ningún tipo. Sentía de seu a regueifa e así a levou ata a mesma Coruña. Era un home ledo que disfrutaba cantando. Para Suso, e respetando ao resto de membros do gremio regueifeiro, o mellor que víu na súa vida. Tampouco fixo cartos coa súa paixón, pero fixo felices a todos os que tiveron a sorte de coñecelo e rexurdiiu a regueifa erguéndoa ó máis alto da súa historia.

Faleceu a comezos do 2003.

Outros persoeiros

O primeiro do que hai que falar é Eduardo Pondal, xa gabado de centos de homenaxes. Pero son moitos máis os persoeiros dos que se quedaron alá.

Nomes que levan moita historia detrás e que merecían formar parte, neste concello se cadra máis que noutros, desta selección. Manuel Pailos, Álvarez de Sotomayor, Avelino, Mosqueira Manso ou o mesmo actor cormelán Víctor Mosqueira, saíron a escena ao longo das divagacións.

• Máis información: Persoeiros do Concello de Ponteceso.

Colaborador: Jesús Méndez Torrado

Nado de Corme no 1.944, comezou os seus estudos musicais con seu pai Basilio director e fundador da Banda de Música de Corme. O seu comezo ós 13 anos, foi de trompeta coa cal acadou o título por exame libre no Conservatorio de A Coruña logo de facer a mili voluntario na Banda de Isabel la Católica onde ampliou coñecementos.

Coa repentina morte de seu pai aos 51 anos, deixa a banda rexeitando a dirección da mesma por mor do forte e inesperado golpe recibido. Contaba naquel intre con 23 anos e recén casado.

Estuda acordeón e acada o título do mesmo instrumento. Dende o 2002, é director da banda “Eduardo Pondal” e da Escola Municipal de Música de Ponteceso. Asimesmo fundou e dirixiu a coral “Brisas do Mar” da súa vila cormelán dende 1993 durante 15 anos. Dende sempre loitador polo seu pobo, na súa vida social foi fundador e presidente durante 15 anos da A.V. Eduardo Pondal.

Arranxista, compositor e letrista -para banda e coral- é un dos pioneiros de habaneiras en galego. Ten no seu haber varios cedés gravados con varias corais de Galicia tanto de música relixiosa como popular. Autor de dúas Misas en galego, participa dende hai anos nos Encontros de Música Relixiosa de Pontevedra, onde ten varios temas gravados e impresos por toda Galicia. No ano 2006 conseguiu o 1º premio do Instituto de Estudos Bergantiñáns, polo seu traballo sobre a historia musical das sete bandas en Corme-Aldea.

No verán de 2008, a súa habaneira: A branca gaivota, acada o nº 3 en toda España, en canto á música coral máis escoitada. En decembro de 2008, chega ás 50 composicións nos estilos sinalados e ve como o concello pontecesán patrocina o seu libro A música en Corme.

Achgámonos ata Camariñas. Aló contactamos co polivalente Rafael Lema, que destaca, entre outra morea de cousas, pola súa labor como Presidente do Centro de Estudos Blas Espín de Camariñas. Estes son os seus elixidos.

Por petición do público, coas bases na man, e tras consultalo entre os equipos de corcubion.com e quepasanacosta.com, ademais da aprobación do colaborador Rafael Lema, incluimos a Man de Camelle.

Man, o alemán de Camelle

Deste persoanxe sobran explicacións. A súa fama traspasa fronteiras e malia que o seu legado non foi coidado ata o de agora co debido respeto, semella que a Costa da Morte comeza a darlle a verdadeira importancia que merece.

Manfred Gnädinger coñecido como Man (Dresde, 1940 - Camelle, 28 de decembro de 2002) foi un escultor e ermitaño de nacionalidade alemá que viviu durante corenta anos na praia de Camelle, onde creou unha peculiar paisaxe de pedra. Levaba unha vida simple vivindo da súa horta. Como escultor pódese clasificar nas artes contemporáneas do Land art, e a arte marxinal.

Se ben non naceu no termo municipal de Camariñas, Man chegou á costa galega en 1961. Viviu até á súa morte da axuda dos veciños e do que lle aportaba mostrar a súa arte nas rochas nas que habitaba (un euro por persoa no último ano máis a obriga de deseñar nun caderno o que máis chamase a atención). A súa morte, natural, vinculouse no imaxinario popular coa indignación provocada pola catástrofe do petroleiro Prestige e a marea negra que provocou.

• Vídeo sobre a vida de Man.
• www.mandecamelle.blogspot.com

Ambrosio Feijoo y Pardiñas

Foi o xeneral mais vello de España. Nado en Camariñas o 4 de setemrbo 1861 e morto o 10 xullo de 1961. Entre as súas xestas está a participación na guerra de Cuba e na de Marrocos. Chegou a ser nomeado Cabaleiro da lexión de honra francesa.

En 1880 ingresou na Academia de Infantería de Toledo, de onde saíu co grao de segundo tenente. Desde ese momento, dedicou a súa vida ao exército e participou na Guerra de Cuba e na de Marrocos. En 1918 chegou a xeneral. Ao comezo do Movemento Nacional en 1936, ofrecéronlle a xefatura do Movemento da Coruña pero rexeitou. Nalgunhas ocasións exerceu o cargo de capitán xeral accidental da VIII Rexión Militar. Logo do seu retiro, viviu na Coruña coa súa esposa e fillos. Aquí pasaría a Guerra Civil e a súa extraordinaria lonxevidade foille convertendo, primeiro, no xeneral máis antigo de Galicia e, posteriormente, de España, sendo obxecto de numerosas homenaxes.

Foi moi afeccionado á filatelia e reuniu unha das coleccións de selos máis importantes de Galicia. Foi presidente da Cruz Vermella coruñesa durante moitos anos.

• Máis información: A nosa Costa: El Viejo general de Camariñas, por Rafael Lema.

Miguel Feijoo y Pardiñas

Nado tamen en Camariñas, sobre 1856, irman do anterior, entrou no colexio de cabalaria de Valladolid no 1875, e foi capitán general de Filipinas. Foi ascendido a comandante pola acción do 28 de marzo de 1896 na guerra de cuba, a do ingenio Garrido, sendo entón capitán.

O xeneral Melquejo encontrou as partidas rebeldes de mirabal e Aguirre con 1.400 homes parapetados no inxenio Garrido. Carga contra eles o capitán Feijoo saltando co cabalo o cerco seguido por algúns outros soldados do escuadron de Galicia. Os inimigos roderáonos e atacáronos pero non puideron rendilos, e aguantaron ata que chegaron o resto das forzas e gañaron os españois. Feijoo foi gravemente ferido con tres machetazos, resistindo o berro de “hay que luchar hasta morir”

Antonio Rodríguez Canosa

Nacido en Camariñas no século XVIII, ao parecer fillo dunha monxa que ao quedar embarazada dun hidalgo veu vivir a unha casa de Buria procedente de Moraime. Probou no exilio de novo e marchou a Brasil, pero non lle foi ben e tivo que voltar á casa, a Rego da Horta, lugar de O Cotro, parroquia de Buría.

Volveu probar e marchou a México e gañou unha fortuna como transportista de carruaxes entre Veracruz e Acapulco. Voltou cando rondaba os 60 e o que fixo foi doar toda a súa fortuna para a construción a finais do século XVIII da actual igrexa parroquial de San xurxo de Camariñas. Faleceu no 1793.

Outros

Quedaron alá centos de nomes. Aí estiveron a piques de estar nesta selección o ourive Blas Espín, de orixe napolitana, que traballou na Ponte do Porto no derradeiro terzo do séc. XVIII e no primeiro do XIX; Xosé Luís Blanco Campaña, xornalista e presentador; ou Manuel Ferrol, fotografo que naceu no Faro do Cabo Vilán.

Chegáronnos outrass xentes coma o escritor de Camelle, José Baña Heim e o escritor da Ponte do Porto, Xan Fernández. Tamén apareceron mulleres, como foi o caso de Herminia Rodríguez de Borrel a primeira muller con carnet de conducir en España, casada cun fillo de Calouste Gubelkian, rei do petroleo. Era filla de camariñáns, pero naceu en Cuba.

Colaborador: Rafael Lema

Escritor, filólogo, diplomado en Imaxe e Son, e Turismo. Nado na Ponte do Porto en 1967.

Entre os seus múltiples cargos, é presidente do Centro de Estudos Blas Espín de Camariñas entidade dedicada á recuperación do patrimonio e da memoria histórica da Costa da Morte; presidente do colectivo ecoloxista PX da Costa da Morte, e directivo do Grupo Acción Costeira Costa da Morte. Traballa ou colabora en distintos medios de prensa escrita e radio coruñeses e en publicidade e mercadotecnia turística.

Como escritor en lingua galega recibiu premios como o Espiral Maior, o Concello de Carral e por dúas veces foi accésit no Premio Esquío, principal galardón poético galego. Un estudo sobre unha flota de galeóns perdida por Felipe II en Finisterre en 1596 fíxolle gañador do premio nacional de investigadores da fundación Cacique Orinoco, nun xurado presidido por Sebastián Alvaro.

É autor de guías turísticas sobre a Costa da Morte e Ferrolterra, en castelán e francés (Anaya Touring); numerosos traballos de investigación da historia naval, a toponimia ou ecolóxicos. Ten publicados 14 libros de poesía e novela en lingua galega.

En poesía: Cemiterio dás Gaivotas, Atlántida, Luces de N. E., Sete Vagas, Costa da Morte, Vos versos do último torreiro. En novela: Flores Negras; Capitán Rabuña; Mareas Negras; O Club do Curvo Mariño, Ou-49, e Crónicas Corsarias. E o libro de investigación O Camiño Secreto de Santiago (EDAF).